NOWOŚCI!

Mapa zagospodarowania wód zaliczonych do kopalin w Polsce

Atlasy geotermalne

 

e-biblioteka hydrogeologiczna

 

 

Atlasy geotermalne

 

 

 

 
 
 
 

Solanki

 

Fot.1 Ujęcie solanek w ŁapczycyW hydrogeologii do solanek zalicza się obecnie wody podziemne o mineralizacji ogólnej wynoszącej co najmniej 35 g/dm3. W szeregu klasyfikacji wód podziemnych termin solanka był stosowany również dla wód zmineralizowanych o minimalnej zawartości składników stałych wynoszącej 37 g/dm3, a nawet 50 g/dm3. Niekiedy wyróżniano grupę tzw. silnych solanek o mineralizacji ogólnej powyżej 150 g/dm3. W literaturze balneologicznej natomiast terminem solanka określano zmineralizowane wody podziemne o zawartości jonu chlorkowego co najmniej 8,5 g/kg i jonu sodowego co najmniej 5,5 g/kg, czyli po 240 mval/kg każdego z tych jonów, co odpowiadało mineralizacji wody około 14 g/dm3 (przy założeniu, że nie są w niej rozpuszczone inne sole) (Paczyński, Płochniewski 1996).
Do dnia 31.12.2011 r. obowiązywało w Polsce rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 14 lutego 2006 r. w sprawie złóż wód podziemnych zaliczonych do solanek, wód leczniczych i termalnych oraz złóż innych kopalin leczniczych, a także zaliczenia kopalin pospolitych z określonych złóż lub jednostek geologicznych do kopalin podstawowych (Dz. U. Nr 32, poz. 220, z późn. zm.), które do solanek zaliczało tylko wody podziemne ze złoża w miejscowości Łapczyca (gmina Bochnia). Ograniczenie występowania solanek tylko do jednego złoża wynikało stąd, iż rozporządzenie uznawało za solanki bowiem jedynie wody wykorzystywane w celach przemysłowych, zawierające składniki mające zastosowanie w przemyśle, których uzyskanie i przeróbka są ekonomicznie opłacalne. W hydrogeologii niekiedy takie wody określa się mianem solanek przemysłowych. Od dnia 01.01.2012 r. na skutek zmiany ustawy Prawo geologiczne i górnicze (Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r., Dz. U. Nr 163, poz. 981) i wynikającej z niej rezygnacji ze wspomnianego rozporządzenia, za solanki uznaje się wody podziemne o zawartości rozpuszczonych składników mineralnych stałych nie mniejszej niż 35 g/dm3, nie pochodzące z odwadniania wyrobisk górniczych, mające przemysłowe zastosowanie. Według nowej definicji, uwzględniającej jedynie kryterium mineralizacji, solankami są także wysokozmineralizowane wody lecznicze. Jednak z uwagi na sposób ich wykorzystania – przede wszystkim w balneoterapii – zalicza się je do grupy wód leczniczych.

Występowanie

Solanki występują powszechnie niemal na całym terytorium Polski, za wyjątkiem Sudetów, Gór Świętokrzyskich i lokalnych fragmentów platformy prekambryjskiej, m.in. brak ich na wyniesieniu mazursko-suwalskim. W zależności od warunków geologicznych występują one na różnej głębokości, od kilkudziesięciu metrów (Kołobrzeg) do kilku tysięcy metrów. Pojawianie się solanek na powierzchni lub w jej pobliżu jest spowodowane na ogół ascenzją tych wód z większych głębokości w warunkach tektoniki uskokowej. Solanki często występują w strefach utrudnionej wymiany wód, w tym w strukturach zamkniętych, odizolowanych od powierzchni przez utwory nadległe, co wiąże się zarówno z dużym stopniem ich zdiagenezowania (przeobrażenia), jak i brakiem odnawialności ich zasobów.

Skład chemiczny

Zawartość rozpuszczonych składników stałych (mineralizacja) w solankach na ogół wzrasta wraz ze wzrostem głębokości i może przekraczać maksymalnie 400 g/dm3 (tzw. solanki przesycone). Głównymi składnikami rozpuszczonymi w solankach, odpowiadającymi za ich wysoką mineralizację, są jony chlorkowe, sodowe i wapniowe. Ponadto wody te zawierają na ogół znaczną zawartość pierwiastków cennych z gospodarczego punktu widzenia, takich jak jod, brom, magnez, bor, potas i lit.

Geneza

Na obszarze platformy prekambryjskiej i paleozoicznej znaczna część solanek zawdzięcza swoje powstanie ługowaniu (rozpuszczaniu) struktur solnych cechsztynu przez wody podziemne pochodzące z infiltracji opadów atmosferycznych (współczesnych lub starszych). Oprócz ługowania solanki, jako roztwory poligenetyczne, są związane ze starymi wodami, pochodzącymi z okresu deponowania osadów permu i triasu (wody sedymentacyjne) oraz wodami morskimi, syngenetycznymi z tymi seriami (wody reliktowe), a także z wodami, które infiltrowały w te serie już po ich konsolidacji, w kolejnych epokach geologicznych (wody epigenetyczne). Na obszarze Karpat i zapadliska przedkarpackiego pochodzenie solanek, występujących zarówno w osadach fliszowych jak i starszych utworów ich podłoża, jest związane z ługowaniem osadów salinarnych miocenu i obecnością reliktowych wód morskich. Solanki często towarzyszą tu złożom ropy naftowej (Paczyński, Sadurski red. 2007).

Wykorzystanie

Powierzchniowe występowania solanek, w szczególności na Kujawach, ziemi łęczyckiej, w Wielkopolsce i na Pomorzu Zachodnim, znane były co najmniej od wczesnego średniowiecza. Były one wykorzystywane w warzelniach do produkcji soli. Od połowy XIX wieku zaczęto je stosować także w lecznictwie uzdrowiskowym. W ostatnich latach, obok tradycyjnego wykorzystania solanek do produkcji soli (leczniczych i spożywczych), zaczęto stosować je w przemyśle spożywczym i kosmetycznym (przy wyrobie kosmetyków pielęgnacyjnych i produktów parafarmaceutycznych). Od lat 50-tych XX wieku trwają badania nad możliwością pozyskiwania z solanek surowców chemicznych, takich jak magnez, jod, brom, potas i lit. W ich efekcie wdrożono eksperymentalną technologię pozyskiwania jodu z solanek występujących w utworach miocenu zapadliska przedkarpackiego (m.in. w rejonie Dębowiec-Skoczów, Bochnia-Łapczyca-Gdów, Przemyśl-Lubaczów-Rzeszów) oraz w obrębie Karpat fliszowych (Krosno, Jasło, Gorlice). Pomimo powszechności występowania solanek w Polsce nie są one intensywnie eksploatowane. Wpływ na to ma fakt, iż poza mineralizacją i składem chemicznym o przydatności solanek do gospodarczego wykorzystania decydują wydajność ujęcia, głębokość występowania poziomu wodonośnego oraz głębokość zalegania zwierciadła wody. Aktualnie solanki są wykorzystywane do balneoterapii (zarówno jako surowiec leczniczy stosowany do zabiegów leczniczych w zakładach przyrodoleczniczych oraz jako produkty lecznicze, tj. sole, ługi i szlamy lecznicze oraz solanki w postaci płynnej, preparaty parafarmaceutyczne) w 12 miejscowościach: Busku-Zdroju, Ciechocinku, Dębowcu, Goczałkowicach-Zdroju, Kołobrzegu, Konstancinie-Jeziornej, Łapczycy, Połczynie-Zdroju, Sopocie, Świnoujściu, Ustroniu i Zabłociu. W Ciechocinku z solanek wytwarza się także sól spożywczą. Więcej informacji na temat produktów wytwarzanych z solanek znajduje się w zakładce Inne wykorzystanie.

Literatura

Szczegóły dotyczące cytowanej literatury znajdują się w zakładce Bibliografia